دستگاه فتوتراپی خانگی برای نوزاد در لنگرود

زردی نوزاد (Neonatal Jaundice) و نقش فتوتراپی در درمان آن

تولد نوزاد یکی از زیباترین و در عین حال حساس‌ترین مراحل زندگی انسان است. در روزهای ابتدایی پس از تولد، بدن نوزاد باید خود را با محیط خارج از رحم تطبیق دهد. در این دوران، برخی تغییرات فیزیولوژیک طبیعی رخ می‌دهد که یکی از شایع‌ترین آن‌ها زردی نوزادی است.

زردی نوزاد یکی از رایج‌ترین مشکلات دوران نوزادی محسوب می‌شود و در بسیاری از موارد پدیده‌ای طبیعی و گذراست؛ با این حال در برخی شرایط می‌تواند خطرناک شود و نیاز به درمان فوری داشته باشد. آگاهی والدین و کادر درمان از علائم، علل، روش‌های تشخیص و درمان، به‌ویژه نقش دستگاه فتوتراپی، اهمیت بسیار زیادی دارد.

در این مقاله به بررسی کامل زردی نوزاد، علل ایجاد آن، انواع زردی، روش‌های درمانی و به‌طور ویژه مکانیسم عملکرد و کاربرد دستگاه فتوتراپی خواهیم پرداخت.

زردی نوزاد چیست؟

زردی نوزاد به حالتی گفته می‌شود که پوست و سفیدی چشم (صلبیه) نوزاد به رنگ زرد درمی‌آید. این حالت به دلیل افزایش ماده‌ای به نام بیلی‌روبین در خون ایجاد می‌شود.

بیلی‌روبین محصول تجزیه گلبول‌های قرمز خون است. در دوران جنینی، تعداد گلبول‌های قرمز بیشتر است و پس از تولد، بخشی از این گلبول‌ها تجزیه می‌شوند. کبد مسئول پردازش و دفع بیلی‌روبین است، اما کبد نوزاد به‌ویژه در روزهای اول زندگی هنوز به بلوغ کامل نرسیده و ممکن است نتواند بیلی‌روبین اضافی را به‌سرعت دفع کند.

در نتیجه سطح بیلی‌روبین در خون افزایش می‌یابد و باعث زردی پوست می‌شود.

شیوع زردی نوزاد

حدود ۶۰ درصد نوزادان رسیده (ترم)

حدود ۸۰ درصد نوزادان نارس

در روزهای اول زندگی درجاتی از زردی را تجربه می‌کنند. در اغلب موارد این زردی خفیف و فیزیولوژیک است و بدون عارضه برطرف می‌شود.

انواع زردی نوزاد
۱. زردی فیزیولوژیک

شایع‌ترین نوع زردی است.
معمولاً در روز دوم یا سوم تولد ظاهر می‌شود، در روز پنجم به اوج می‌رسد و طی ۱ تا ۲ هفته برطرف می‌شود. این نوع زردی نتیجه طبیعی تطابق بدن نوزاد با زندگی خارج از رحم است.

۲. زردی پاتولوژیک

این نوع زردی غیرطبیعی است و نیاز به بررسی فوری دارد. نشانه‌های آن عبارت‌اند از:

شروع در ۲۴ ساعت اول زندگی

افزایش سریع بیلی‌روبین

سطح بسیار بالای بیلی‌روبین

طولانی شدن بیش از حد زردی

علل آن می‌تواند شامل ناسازگاری گروه خونی مادر و نوزاد، عفونت، کم‌کاری تیروئید یا اختلالات ژنتیکی باشد.

۳. زردی ناشی از شیر مادر

در برخی نوزادان، مواد خاص موجود در شیر مادر می‌تواند باعث افزایش موقت بیلی‌روبین شود. این نوع زردی معمولاً خطرناک نیست و با ادامه شیردهی و تحت نظر پزشک مدیریت می‌شود.

علائم زردی نوزاد

زرد شدن پوست از صورت به سمت پایین بدن

زرد شدن سفیدی چشم

خواب‌آلودگی بیش از حد

کاهش تمایل به شیر خوردن

بی‌حالی

برای بررسی زردی، پزشک ممکن است از دستگاه سنجش بیلی‌روبین پوستی یا آزمایش خون استفاده کند.

عوارض زردی شدید

اگر سطح بیلی‌روبین بسیار بالا رود و درمان نشود، ممکن است بیلی‌روبین از سد خونی-مغزی عبور کند و باعث آسیب مغزی شود. این وضعیت به نام کرن‌ایکتروس (Kernicterus) شناخته می‌شود که می‌تواند عوارضی مانند:

آسیب دائمی مغز

اختلال شنوایی

فلج مغزی

مشکلات حرکتی

ایجاد کند. به همین دلیل تشخیص و درمان به‌موقع اهمیت حیاتی دارد.

روش‌های درمان زردی نوزاد

درمان بستگی به میزان بیلی‌روبین، سن نوزاد و وضعیت عمومی او دارد.

۱. افزایش تغذیه

در موارد خفیف، افزایش دفعات شیردهی کمک می‌کند بیلی‌روبین سریع‌تر از طریق مدفوع دفع شود. تغذیه مناسب باعث بهبود عملکرد روده و کاهش جذب مجدد بیلی‌روبین می‌شود.

۲. فتوتراپی (نوردرمانی)

رایج‌ترین و مؤثرترین روش درمان زردی متوسط تا شدید، استفاده از دستگاه فتوتراپی است.

۳. تعویض خون

در موارد بسیار شدید که بیلی‌روبین به سطح خطرناک رسیده باشد و به فتوتراپی پاسخ ندهد، ممکن است تعویض خون انجام شود. این روش در شرایط خاص و در بخش مراقبت ویژه نوزادان انجام می‌گیرد.
دستگاه فتوتراپی وسیله‌ای پزشکی است که با استفاده از نور آبی با طول موج خاص (معمولاً ۴۶۰ تا ۴۹۰ نانومتر) به کاهش سطح بیلی‌روبین خون کمک می‌کند.

این نور باعث تغییر ساختار بیلی‌روبین موجود در پوست نوزاد می‌شود، به‌گونه‌ای که بدون نیاز به پردازش کبدی، از طریق ادرار و مدفوع دفع شود.

مکانیسم عملکرد فتوتراپی

بیلی‌روبین به‌طور طبیعی در آب محلول نیست و برای دفع نیاز به تبدیل در کبد دارد. نور آبی فتوتراپی باعث سه فرآیند می‌شود:

ایزومریزاسیون ساختاری: تبدیل بیلی‌روبین به فرم‌های محلول در آب

فتواکسیداسیون: تبدیل بیلی‌روبین به ترکیبات قابل دفع

ایزومریزاسیون هندسی: تغییر شکل مولکولی بیلی‌روبین

در نتیجه سطح بیلی‌روبین خون به‌تدریج کاهش می‌یابد.

نحوه انجام فتوتراپی

نوزاد تقریباً برهنه زیر نور مخصوص قرار می‌گیرد.

چشم‌ها با پوشش محافظ بسته می‌شود.

دمای بدن کنترل می‌شود.

سطح بیلی‌روبین به‌صورت منظم اندازه‌گیری می‌شود.

شیردهی ادامه می‌یابد.

مدت درمان ممکن است از چند ساعت تا چند روز متغیر باشد.

انواع دستگاه‌های فتوتراپی

فتوتراپی فلورسنت قدیمی

فتوتراپی LED (مدرن‌تر، کم‌مصرف‌تر و مؤثرتر)

پتو یا بیلی‌بلنکت نوری (برای درمان در منزل یا موارد خفیف)

دستگاه‌های LED امروزه به دلیل کارایی بالاتر، طول عمر بیشتر و تولید گرمای کمتر ترجیح داده می‌شوند.

عوارض احتمالی فتوتراپی

فتوتراپی معمولاً ایمن است، اما ممکن است عوارض خفیفی ایجاد کند:

افزایش دمای بدن

کم‌آبی خفیف

اسهال

بثورات پوستی موقت

این عوارض معمولاً کوتاه‌مدت و قابل کنترل هستند.

مراقبت‌های پرستاری در فتوتراپی

از آنجایی که تو در رشته پرستاری هستی، این بخش می‌تواند برایت کاربردی‌تر باشد:

بررسی مداوم علائم حیاتی

اطمینان از محافظت صحیح چشم‌ها

تغییر وضعیت نوزاد هر چند ساعت

بررسی هیدراسیون

آموزش والدین درباره روند درمان

مراقبت صحیح پرستاری نقش کلیدی در اثربخشی درمان دارد.

پیشگیری از زردی شدید

شروع سریع شیردهی پس از تولد

تغذیه مکرر

پیگیری سطح بیلی‌روبین در نوزادان پرخطر

مراجعه سریع در صورت مشاهده زردی

نقش آموزش والدین

بسیاری از موارد زردی شدید به دلیل مراجعه دیرهنگام رخ می‌دهد. آموزش والدین برای تشخیص زردی (فشار دادن آرام پوست و مشاهده تغییر رنگ) و مراجعه به‌موقع، از بروز عوارض جلوگیری می‌کند.