نحوه مراقبت از بیمار دیابتی و زخم آن

مراقبت از بیماران دچار دیابت و زخم دیابتی؛ راهنمای کامل و علمی

دیابت یکی از شایع‌ترین بیماری‌های مزمن است و یکی از جدی‌ترین عوارض آن زخم دیابتی است. این زخم‌ها اگر به‌موقع و اصولی درمان نشوند، می‌توانند منجر به عفونت شدید، درگیری استخوان و حتی قطع عضو شوند. بنابراین آگاهی از روش‌های درست مراقبت، نقش مهمی در پیشگیری از پیشرفت این مشکل دارد.

در این مقاله، راهنمایی جامع و علمی برای مراقبت از بیماران دیابتی و مدیریت زخم دیابتی ارائه می‌شود.

چرا دیابت باعث ایجاد زخم می‌شود؟

سه علت اصلی در شکل‌گیری زخم‌ پا در بیماران مبتلا به دیابت نقش دارد:

۱. آسیب عصبی (نوروپاتی)

در بیماران دیابتی، اعصاب انتهایی پاها ممکن است آسیب ببینند. این آسیب موجب کاهش حس درد، فشار و گرما می‌شود. در نتیجه، بیمار هنگام بروز ضربه یا خراش کوچک، متوجه مشکل نمی‌شود و زخم گسترش پیدا می‌کند.
✔️ منبع علمی: کتاب «بیماری‌های پا در دیابت» نوشته دکتر آرمسترانگ و دکتر بولتون، ترجمه فارسی منتشر شده در سال ۱۳۹۶.

۲. کاهش جریان خون در پاها

سخت شدن دیواره رگ‌ها و تنگی شریان‌ها باعث کاهش خون‌رسانی به عضلات و پوست پا می‌شود و همین موضوع توان بدن برای ترمیم زخم را پایین می‌آورد.

۳. کاهش توان سیستم ایمنی

در دیابت کنترل‌نشده، توان دفاعی بدن کاهش می‌یابد و زخم‌ها سریع‌تر عفونی می‌شوند.

علائم هشداردهنده زخم دیابتی

قرمزی و ورم

ترشح بدبو یا چرکی

تغییر رنگ پوست

سردی انگشتان

تأخیر در خوب شدن زخم بیشتر از دو هفته

درد (گاهی وجود ندارد چون بیمار حس درد ندارد)

نمونه ادبی
سعدی می‌گوید:
«تن رنجور باید پرستار را
چو پرستار، رنجور بیمار را»
این بیت یادآور می‌شود که مراقبت دقیق، خود بخشی از درمان است.

اصول علمی مراقبت از زخم دیابتی
۱. کنترل دقیق قند خون (مهم‌ترین اصل)

پژوهش‌های معتبر نشان داده‌اند که کاهش تنها یک واحد از شاخص کنترل قند خون (هموگلوبین قندی) می‌تواند احتمال پیشرفت زخم را حدود یک‌سوم کاهش دهد.
✔️ منبع: مطالعه گسترده «پژوهش آینده‌نگر دیابت» منتشرشده در مجله لنست.

روش‌های کمک‌کننده:

مصرف منظم داروها یا انسولین

رعایت رژیم کم‌قند

پرهیز از غذاهای پرنشاسته

پیاده‌روی سبک روزانه

اندازه‌گیری منظم قند خون

۲. برداشتن بافت‌های مرده (دبریدمان)

برای ترمیم بهتر، لازم است بافت‌های مرده و آلوده از سطح زخم برداشته شوند. برداشتن این بافت‌ها به بهبود خون‌رسانی و جلوگیری از گسترش عفونت کمک می‌کند.

روش‌های مختلف شامل:

دبریدمان جراحی

دبریدمان با پمادهای ویژه

دبریدمان خودبه‌خودی توسط بدن

دبریدمان مکانیکی

✔️ بر اساس مقاله منتشر شده در مجله «ترمیم زخم»، دبریدمان منظم سرعت بهبودی را چند برابر افزایش می‌دهد.

۳. استفاده از پانسمان مناسب

یک پانسمان استاندارد باید:

رطوبت کنترل‌شده ایجاد کند

از ورود میکروب جلوگیری کند

از زخم محافظت فیزیکی نماید

رایج‌ترین پانسمان‌ها در کلینیک‌ها:

آلژینات

پانسمان‌های کف‌دار

پانسمان‌های جاذب رطوبت

گاز آغشته به مواد ضدعفونی‌کننده

ژل‌های مرطوب‌کننده برای زخم‌های خشک

۴. کاهش فشار روی زخم

برطرف‌کردن فشار از روی زخم کف پا یکی از مهم‌ترین کارها برای جلوگیری از بدتر شدن آن است.

روش‌های کاهش فشار شامل:

کفش‌های مخصوص بیماران دیابتی

قالب‌های گچی سبک مخصوص

پدهای نرم طبی

پرهیز از راه رفتن طولانی

نمونه ادبی مرتبط:
پروین اعتصامی می‌گوید:
«پای مجروح اگر آرام نگیرد چه کند؟»
یعنی هر زخمی برای ترمیم، نیاز به آرامش و بی‌فشاری دارد.

۵. کنترل و درمان عفونت
نشانه‌های عفونت:

ترشح چرکی

افزایش دمای موضع

بوی بد

تب

افزایش نتایج آزمایش‌های التهابی

درمان

بر اساس «راهنمای بالینی انجمن بیماری‌های عفونی»، شدت عفونت تعیین‌کننده نوع داروست:

عفونت خفیف: داروهای خوراکی معمول

عفونت متوسط: داروهای تزریقی در درمانگاه

عفونت شدید: بستری و مصرف داروهای تزریقی قوی

۶. نقش همراه بیمار و خانواده

بررسی روزانه پا

کمک به یادآوری مصرف دارو

رعایت رژیم غذایی

جلوگیری از راه رفتن با پای برهنه

گزارش هرگونه تغییر در رنگ، بو یا درد زخم

راه‌های پیشگیری از زخم دیابتی

۱. شست‌وشوی روزانه پا با آب ولرم
۲. خشک‌کردن کامل مخصوصاً بین انگشتان
۳. کوتاه‌کردن ناخن‌ها به شکل مستقیم
۴. استفاده از جوراب نخی یا خشک‌کننده رطوبت
۵. پوشیدن کفش استاندارد و راحت
۶. پرهیز از نشستن و ایستادن طولانی
۷. کنترل مداوم قند خون
۸. مراجعه دوره‌ای به متخصص عفونی